Marktwerking en schaalvergroting in de zorgsector: een bedrijfskundige visie noodzakelijk?

Waarom managers en adviseurs, werkzaam in de zorgsector, een bedrijfskundige opleiding gaan volgen

Marktwerking, schaalvergroting, de invoering van de Wmo, efficiencyslagen, reorganisaties, financiële vraagstukken. Deze termen zijn aan de orde van de dag in de zorgsector en in de Nederlandse pers. Ziekenhuizen, zorginstellingen, thuiszorg, de GGZ en verzekeringsmaatschappijen krijgen te maken met marktwerking en is het dus noodzakelijk om als een marktgedreven organisatie te gaan opereren.

Kees Verheijke, vertelt over de ontwikkelingen in de zorgsector. Kees (1952) begon te werken als verpleegkundige. Hij volgde na bijna tien jaar werkervaring in een algemeen ziekenhuis en in de psychiatrie, de Hogere Opleiding Verpleegkunde, richting Begeleiding en Onderzoek. Na deze opleiding was hij als freelancer werkzaam onder andere als onderzoeker bij de Provinciale Kruisvereniging Gelderland en als docent bij de LSOB. In 1984 kwam hij in dienst bij de Provinciale Kruisvereniging Zuid-Holland, eerst als stafverpleegkundige, later als beleidsmedewerker.

Hij werd allengs meer ingezet op het terrein van public relations, onder andere als projectmanager, later bedrijfsleider, van Stichting IRIS (een uitgever van voorlichtingsvideo's). Vanaf de oprichting (1991) werkte hij bij Compliance Consult (thans CC Zorgadviseurs), van 1994 tot 2004 als managing partner. In januari 2004 richtte hij samen met Angeline Donk het bureau Donk & Verheijke op. Als senior adviseur was hij onder andere betrokken bij de start van nieuwe bedrijven, fusies en overnames.

Daarnaast is hij betrokken bij complexe veranderingsprocessen en vraagstukken rondom (strategische) algemene beleidsvorming en netwerkvorming bij ziekenhuizen, GGZ-instellingen, thuiszorgorganisaties en verpleeghuizen. Deze betrokkenheid kan bestaan uit het optreden als adviseur, trainer en coach, projectleider, kwartiermaker of interim-manager.

Kees Verheijke heeft veel ervaring met het kortstondig toepassen van probleemoplossingtechnieken met een groep van sleutelpersonen uit een organisatie om op deze wijze snel het inzicht te vergroten en zo nieuw perspectief te bieden. Daarnaast is hij kerndocent bij de Health Care Bedrijfskunde van IBO. Hij is lid van de Orde van Organisatieadviseurs en deelnemer in het netwerk “De integere Leider”.

Terug naar tien jaar geleden. Toen was bedrijfskunde voor managers niet zo belangrijk. Waarom nu wel?

Kerndocent Verheijke: “Het was toen wel aan de orde, maar minder. De reden dat het nu veel nadrukkelijker naar voren schuift is dat marktwerking steeds meer zijn invloed doet gelden. Dus de principes van marktgedreven organisaties zie je langzaam, maar onafwendbaar op gang komen in de zorg, met alle gevolgen van dien.

Dat betekent schaalvergroting, efficiencyslagen, reorganisaties, mogelijke faillissementen, financiële problematiek. Je ziet dat de organisaties ook veel meer in business unit-achtige structuren gaan werken. Dat betekent dat je tegelijkertijd met schaalvergroting te maken hebt. Als manager van een businessunit krijg je daardoor met mee verantwoordelijkheden en bevoegdheden te maken. Vroeger was je directeur van een verzorgingshuis van ongeveer 80 bedden. Dat niveau wordt nu overschreden door een clustermanager in een ziekenhuis die 3 à 4 afdelingen aanstuurt.

Dat zijn relatief al veel zwaardere functies. In beide gevallen zijn ze ook nog vaak budgetverantwoordelijk. Dus moet je ook verstand hebben van financiën. Kapitaalsrisico’s worden op dat niveau vaak al afgewenteld door de raden van bestuur, met andere woorden, je moet dus weten hoe het met geld zit en dat is dan nog maar één bedrijfskundig veld. Daarnaast moet je al die andere bedrijfskundige velden geïntegreerd kunnen toepassen in jouw managementfunctie. Daar komt bij dat er een groeiende ontwikkeling is, waarbij de resultaatverantwoordelijke eenheden (de business units) ook een grotere speelruimte krijgen om zelf op de markt te acteren. Dus zal dat ondernemerschap er ook steeds meer inkomen. Dat zal veel vraag creëren naar op de zorg gerichte bedrijfskundige opleiding. Het alternatief is dat er meer managers uit andere sectoren gevraagd worden, maar dat geeft toch soms problemen.”

En waarom zou dat niet kunnen?

Kerndocent Verheijke: “Soms lukt het wel, maar vaak ook niet. Ik denk dat meer dan de helft er niet in slaagt, omdat men tegen de cultuur van de zorgsector aanloopt en dat zijn dan verschillende dingen… zoals de ingewikkeldheid van die markt, die niet recht toe recht aan van vrager naar aanbieder loopt, maar een derde component heeft. Dat is lobby en macht van professionals die een grote rol spelen.

Dus je moet als manager in de zorgsector van verschillende kanten aardig thuis zijn als het gaat om het managen. Dit is nog puur de bedrijfsvoeringkant, maar er is ook nog het verschil tussen ‘care en cure’. Je moet dat als manager en adviseur goed weten en je maatschappelijke verantwoordelijkheid ook goed kunnen neerzetten. Transparant en zichtbaar zijn naar je stakeholders, zijn daar allemaal facetten van.”

Dus meerdere belangen moet je kunnen behartigen?

Kerndocent Verheijke: “Ja, je ziet dat mensen uit de profitsector er vaak wat meer ‘eendimensionaal’ inzitten. Als je kaasschaven maakt en die wilt vermarkten, dan is dat een kwestie van doen. Het is een vrij duidelijk product en je kunt je organisatie er “rechttoe rechtaan” op inrichten. Maar in een zorginstelling komen er onmiddellijk meer facetten en variatie om de hoek kijken, waar je allemaal rekening mee moet houden: de verschillende culturen tussen de professionals, de financiering, het A en B segment. Het ene is nog verzekeringstechnisch gefinancierd, het andere vrij contracteerbaar. Dat laatste deel wordt groter. Parallel daaraan lopen binnen de ANWBZ de zorgzwaarte pakketten, die ook nog een bepaalde financiering vragen. Kortom, als manager moet je hiermee wel uit de voeten kunnen. Ook als het over ICT gaat, die moet deze ingewikkelde processen volgen. Oplossingen zijn vaak complex en moeten gemanaged worden.”

Zie je nog ontwikkelingen die er aan staan te komen, die bedrijfskundige inzichten nog belangrijker maken?“De afgelopen tijd heeft de overheid via marktwerking wegen gezocht om de kosten te beheersen. Het is maar zeer de vraag of dit oplevert wat men wil. Denk maar aan de inzichten van Porter, die ernstig twijfelt aan het effect van de marktwerking. Het zal nooit helemaal volledige marktwerking worden, maar de komende jaren zal dat toch doorgaan. Schaalvergroting, maar ook de schaalverkleining, dichter bij de klanten, zal toenemen. Dit betekent dat de integrale verantwoordelijkheden nog verder beneden in de organisatie komen te liggen.”

Kerndocent Verheijke:

Wat voor trends zie je?
Kerndocent Verheijke: “Op het gebied van veiligheid zal er meer aandacht moeten komen. Veiligheidsvraagstukken moeten bij de managers meer op de agenda komen. Ook zie ik het spanningsveld tussen de manager en de professional groeien. De gezondheidszorg is op dit moment heel erg gericht op de financiën, het beheersen en registreren en is daardoor erg bureaucratisch geworden. Terwijl je wat meer verantwoordelijkheid in handen van de professionals zou moeten geven. Bijvoorbeeld de indicatiestelling: geef de verpleegkundige in de wijk meer vrijheid om beslissingen te nemen. Eveneens is er toenemende behoefte aan transparantie. Een voorbeeld daarvan is hoe binnen GGZ meer gedaan wordt aan output monitoring: aan de voorkant een nulmeting en selectie, waardoor er betere en efficiëntere hulpverlening kan plaatsvinden.”

Kees Verheijke is kerndocent van de opleiding Health Care Bedrijfskunde van het IBO. Deze opleiding is speciaal opgezet voor managers of adviseurs, werkzaam in de zorg. Kijk voor meer informatie op www.ibo.nl.

Dit is een artikel van: IBO het instituut voor bedrijfskunde

Het IBO is het instituut voor bedrijfskunde. Bedrijfskundig opleiden bij het IBO betekent aandacht voor de integratie van alle bedrijfskundige deelgebieden. Hierbij wordt altijd de link naar de praktijk gelegd. U krijgt actuele theorie aangereikt die u direct en effectief kunt toepassen in de praktijk. Zo ontstaat een inspirerende mix tussen theorie en praktijk. Uw persoonlijke ontwikkeling en zelfontplooiing staan hierbij centraal.