In 2003 ben ik begonnen met het verzorgen van gesprekken over zingeving, ethiek, levensvragen en geloof binnen verschillende teams die in de jeugdzorg werkzaam zijn. Veel beslissingen die de deelnemers aan de gesprekken dagelijks nemen, hebben immers te maken met normen, waarden, levensvisies, zingevingstrategieën en geloofsovertuigingen. Ik bedoel hier de dieptestructuur, de diepere gronden en drijfveren van een groep mensen die samen een belangrijke verantwoordelijkheid hebben voor het welzijn en welbevinden anderen.
Opvallend is steeds weer dat die dieptestructuur niet vanzelfsprekend onderwerp van gesprek is. Menigmaal blijft een team hangen in de conventie, het beleefd en vriendelijk converseren zoals het hoort. Men is aardig en beleefd voor elkaar. Daarnaast kiest men in overlegsituaties juist voor de retoriek; de discussie en het debat, het overtuigen en overtuigd worden op basis van de beste argumenten. Niet zelden komen irritaties en frustraties om de hoek kijken tijdens een discussie. Iedereen heeft immers goede argumenten. Maar waar komen die argumenten eigenlijk vandaan? Zelden wordt er tijd vrij gemaakt voor echte dialectiek; de dialoog, waarin samen luisterend wordt gereflecteerd over de eigen en andermans bronnen en motieven van leven en werken. Wanneer dat wel gebeurt, komen mensen vaak dichterbij de werkelijke richting van waar men met elkaar naar toe wil. Levenservaring kan in een dialoog worden geïntegreerd tot een kracht waar een team uitvoerig uit kan putten. Maar dat gaat niet vanzelf.
Burn-out en zingeving
Wanneer je in de Google-zoekmachine het woord ‘burnout’ intikt krijg je in eerste instantie miljoenen hits. Dat is geen onbetekenend cijfer. Een significant deel van de mensen die in de zorg werkzaam zijn, branden op. Wanneer men namelijk verantwoordelijk is voor het welzijn van anderen binnen het kader van een organisatiestructuur, een taakfunctieomschrijving en een groep collega’s, bestaat het risico dat men aan de eigen bronnen van een zinvol bestaan voorbij gaat. Men begint en eindigt bij de ander en verliest zichzelf uit het oog, met alle gevolgen van dien op de langere termijn. Ergens bestaat er namelijk een onzichtbaar lijntje tussen overleven en zingeven. Werk kan zeker heel veel toevoegen aan de zin voor het bestaan, maar indien verkeerd ingezet, het leven juist zeer effectief ondermijnen. Onder zingeving versta ik het menselijke streven naar welzijn en welbevinden. Overleven is juist het negatief tegenovergestelde van zingeven. Overleven impliceert het je handhaven, je hoofd boven water houden. Zoals er overlevingsstrategieën zijn (denk aan vluchten, vechten, verdringen, vermijden), bestaan er ook zingevingstrategieën (meditatie, humor, sport, reflectie, ontspanningsoefeningen, enzovoort). Mensen willen wel dat het goed met hen gaat (welzijn) en ze willen zich ook graag goed voelen (welbevinden), maar toch lukt dat lang niet altijd. Geluk is geen automatisch gegeven, niet thuis en niet op het werk.
In de huidige tijdsgeest ligt de nadruk vaak op ‘doen’ en veel minder op ‘zijn’. Presteren, verwerven en functioneren zijn menigmaal belangrijker dan bezinnen, reflecteren, of mediteren over de eigen ‘state of being’. Niet zelden wordt deze vorm van reflectie afgedaan als navelstaren. Die visie heeft een duidelijke weerslag op de arbeidsethos. Het zijn kwaliteiten, vaardigheden en deskundigheid die worden geëist in de taakfunctieomschrijving. Daar worden mensen voornamelijk op beoordeeld in hun werk.
Wanneer de norm voor het functioneren echter steeds verder van de persoon af komt te liggen, wordt de noodzaak om het hoofd boven water te houden groter. Het fenomeen burnout is geen ongrijpbaar, rondwarend, spook dat hier en daar volkomen willekeurig toeslaat. Een burnout is veel meer een wetmatigheid. Degene die de eigen bronnen en motieven van zinvol leven en werken veronachtzaamt, krijgt er vroeger of later mee van doen. Maar wat is dat, zinvol? Voor de een betekent dat iets heel anders dan voor de ander. Dat is nu precies de bedoeling van het dialectische gesprek, ofwel de dialoog. Samen met een groep collega’s afstand nemen van de dagelijkse hectiek van het werk om bewust te worden van de eigen en elkanders normen, waarden, overtuigingen, visies, idealen, tradities, gewoonten, nukken, kwaliteiten, motieven en zingevingstrategieën. Deze dialoog kan enerzijds een psychohygiënisch en stressreducerend effect hebben op de afzonderlijke deelnemers, anderzijds de groep als zodanig integreren en verdiepen tot een grotere samenhang. Tevens neemt de deskundigheid ten aanzien van existentiële onderwerpen toe en wordt de levensbeschouwelijke overdracht naar cliënten toe geoptimaliseerd.
Dit artikel is geschreven door Marcel Hoek van Scoop trainingen
We zijn een onafhankelijk kwaliteitsbureau uit Zwolle. We zijn gericht op de verbetering van het persoonlijk welzijn en welbevinden van mensen in hun werksituatie en thuissituatie. Zo verzorgen we :- teamtrainingen/ - workshops zingeving/ - coaching/ - burnoutbegeleiding/ - bemiddeling.
