“Ik hoef toch maar even in de werkplaats te zijn”
“Even snel die buis afbramen”
“Snel even een paar gaatjes boren”
“Even de zekeringen trekken”
Deze, en vele andere, kreten zijn veel gehoord op de werkvloer en worden vaak als excuus gebruikt om PBM’s maar ‘even’ niet te gebruiken. Denkend aan dit soort situaties en aan mensen die ervoor kiezen om deze middelen niet te gebruiken ontstaat het vermoeden dat deze mensen een andere definitie hebben voor de afkorting PBM, namelijk; Persoonlijk Belastende Middelen.
Figuur 1 Geen oogbescherming en handschoenen
Als deze mensen het werkelijke nut van deze middelen zouden kennen en zich bewust zouden zijn van de risico’s, die het niet gebruiken van PBM’s met zich kunnen meebrengen, zou het duidelijk moeten zijn waarom het Persoonlijke Beschermingsmiddelen zijn. Met de nadruk op beschermend in tegenstelling tot belastend, want deze middelen dienen slechts één doel en dat is om de mens te beschermen. Te beschermen tegen schade die uiteen kan lopen van blijvende gehoorschade door het niet dragen van gehoorbescherming in een lawaaiige omgeving tot dodelijk hoofdletsel welke voorkomen had kunnen worden door een veiligheidshelm.
Noodzaak van gebruik
Persoonlijke Beschermingsmiddelen zijn in het leven geroepen om personen te beschermen bij de uitvoering van risicovol werk, waarbij de risico’s niet met andere middelen te ondervangen zijn. In de Europese norm voor de risicobeoordeling is namelijk vastgelegd dat bij het ontwerp van een arbeidsmiddel de arbeidshygiënische strategie gevolgd dient te worden. Dit houdt in dat na de inschatting van de risico’s aan een arbeidsmiddel de zogenoemde reductiemaatregelen bepaald moeten worden in vijf stappen, te weten:
1. Bronaanpak;
2. Technische maatregelen;
3. Organisatorische maatregelen;
4. Persoonlijke Beschermingsmiddelen;
5. Voorlichting.
Eerst wordt bekeken of een risico -of liever gezegd een gevaar- bij de bron aangepakt kan worden door bijvoorbeeld iets in het ontwerp van een machine aan te passen of andere onderdelen toe te passen. Bestaat deze mogelijkheid niet dan kan een afscherming (een technische maatregel) wellicht uitkomst bieden. Organisatorische maatregelen worden gehanteerd wanneer de twee voorgaande oplossingen niet mogelijk zijn en dat kan betekenen dat onderhoudspunten buiten een gevaarlijke zone worden geplaatst.
Vervolgens worden de Persoonlijke Beschermingsmiddelen ingezet voor het afwenden van een risico. Wanneer geen van de eerder genoemde oplossingen uitkomst bieden kan als laatste redmiddel ervoor gekozen worden om voorlichting te verzorgen door voor bepaalde taken instructies op te stellen en de mensen alsnog voor de gevaren te behoeden.
De Persoonlijke Beschermingsmiddelen bevinden zich laag op de ladder van mogelijkheden om een gevaar af te wenden. Omdat de risico’s aan een arbeidsmiddel overduidelijk nog altijd aanwezig zijn wanneer deze middelen worden voorgeschreven is het gebruik ervan essentieel.
Invloed van gedrag op het gebruik
Het niet gebruiken van de verplichte Persoonlijke Beschermingsmiddelen kan er niet alleen voor zorgen dat de persoon in kwestie gewond raakt, maar kan er indirect ook toe leiden dat anderen verwondingen oplopen. Wanneer mensen in groepen werken zijn zij namelijk geneigd om elkaars gedrag over te nemen, dit is een kenmerk van een cultuur. Negeert één persoon de regels ten aanzien van Persoonlijke Beschermingsmiddelen, dan is het een kwestie van tijd voordat een collega dat ook gaat doen.
Het gedrag dat mensen vertonen in hun werk wordt sterk bepaald door de heersende cultuur binnen een organisatie. Die cultuur is in de loop der jaren gevormd en de medewerkers hebben deze door vallen en opstaan eigen gemaakt, zij zullen deze dan ook niet zomaar los laten. Hieruit valt af te leiden dat gedrag van mensen niet eenvoudig te veranderen is, zij zullen immers vast willen houden aan hun gewoontes die zo vertrouwd aanvoelen in het werk.
Figuur 2 Leidinggevende op de werkvloer zonder verplichte PBM’s
Betrokkenheid van leidinggevenden is van groot belang in dit soort veranderingstrajecten en een factor die hierin een belangrijke rol speelt is het gedrag van de direct leidinggevende ofwel ploegleider, deze heeft immers een voorbeeldrol en goed voorbeeld doet goed volgen maar een slecht voorbeeld helaas ook. Wanneer hij of zij structureel zonder veiligheidsschoenen de werkvloer betreedt neemt de kans toe dat de medewerkers ook dit gedrag zullen gaan vertonen omdat “hij of zij het toch ook doet”.
Verandering van gedrag
De vraag is hoe ervoor gezorgd kan worden dat de mensen die de Persoonlijke Beschermingsmiddelen moeten gebruiken dit ook daadwerkelijk gaan doen en vooral ook blijven doen. Het antwoord op de volgende vraag biedt hoogstwaarschijnlijk de oplossing:
“What’s in it for me?”
Mensen overtuigen door ze in te laten zien welk persoonlijk voordeel zij ermee kunnen behalen of misschien nog belangrijker, welk leed zij zich kunnen besparen. Bewustwording is het sleutelwoord in deze problematiek en geldt dan ook als een goed aangrijpingspunt om gedragsverandering te bewerkstelligen.
Een mogelijkheid om dit te doen is bijvoorbeeld mensen trainen op veiligheidsregels en aantonen wat de consequenties kunnen zijn van het niet naleven van die regels. Kort na een dergelijke training is het effect vaak groot omdat iedereen op dat moment heel bewust geworden is en direct zijn of haar gedrag aanpast.
Het is dan ook belangrijk om de aandacht vast te houden wanneer gedragsverandering heeft plaatsgevonden zodat die verandering ook op de lange termijn standhoudt.
De direct leidinggevenden spelen ook in deze fase een belangrijke rol omdat zij de medewerkers kunnen stimuleren. Door de mensen te complimenteren wanneer zij het gewenste gedrag vertonen en de veiligheidsregels naleven, wordt een positief klimaat gecreëerd waarin mensen zich uitgedaagd voelen om een volgend compliment binnen te halen.
Figuur 3 Bewust van de risico’s en drang om zichzelf te beschermen
Samenvattend kan gezegd worden dat Persoonlijke Beschermingsmiddelen vaak onderbelicht zijn maar een heel belangrijke rol spelen en in sommige gevallen zelfs van levensbelang kunnen zijn. Mensen stimuleren tot het gebruik van deze middelen blijft te allen tijde belangrijk omdat er altijd personen zullen blijven die ze als belastend ervaren en zich niet bewust zijn van de mogelijke consequenties.
Ook voor gedragsverandering geldt: “de aanhouder wint”.
Dit artikel is geschreven in samenwerking met D&F Consulting B.V.
D&F's missie is: Nul bedrijfsongevallen in Europa! "Dit doen wij door het ontwikkelen van economisch haalbare en praktisch werkbare oplossingen. Wij werken met passie en drive met als resultaat de verbetering van veiligheid en een opgetogen klant. Zodanig dat ook onze klanten veiligheid als een intrinsiek aanwezige overtuiging voelen en verantwoordelijkheid nemen."
