Atelier Ruimtelijke Kwaliteit

Vorm en inhoud geven aan ruimtelijke kwaliteit

Inleiding

De Wet ruimtelijke ordening heeft als centraal oogmerk ‘de bevordering van een duurzame ruimtelijke kwaliteit’. Ruimtelijke kwaliteit is een doelstelling waar niemand op tegen zal zijn. Maar heeft het opnemen van zo’n doelstelling dan eigenlijk wel zin? Hoe kan ruimtelijke kwaliteit in een plan of visie zo concreet worden, dat het aan de ene kant voldoende sturend werkt als beleidskader, voor uitvoering van plannen of voor beheer van gebieden, en aan de andere kant ruimte laat voor onvoorziene ontwikkelingen en initiatieven?
Ruimtelijke kwaliteit is voor iedereen en overal anders. Organisaties en individuen die betrokken zijn bij gebiedsprocessen zullen het gesprek aan moeten gaan om vorm en inhoud te geven aan ruimtelijke kwaliteit.
Ze moeten het containerbegrip samen gaan begrijpen, grijpbaar maken. Dan ontstaat ook begrip voor zorgen en kansen voor kwaliteit en grip op de belangrijkste doelen.

Instrumenten voor en door de praktijk

In het Atelier ruimtelijke kwaliteit maken deelnemers kennis met instrumenten die professionals uit de praktijk hebben ontwikkeld in het kader van het Habiforum programma Vernieuwend ruimtegebruik. De instrumenten zijn verzameld onder de noemer ‘Werkbank ruimtelijke kwaliteit’. Zo geeft een ‘matrix ruimtelijke kwaliteit’ structuur aan de dialoog over en de inhoudelijke uitwerking van het kwaliteitsbegrip.
Een procesmodel legt verbindingen tussen verschillende stadia in gebiedsprocessen en geeft houvast en inspiratie voor het procesontwerp. De instrumenten zijn in een reeks projecten ontwikkeld, getest en verbeterd. Van deze ervaringen kunnen deelnemers profiteren en er hun eigen ervaringen aan toevoegen.
Maatwerkaanpak: vooraf wordt een aantal meningen, praktijkvragen en mogelijke cases van deelnemers geinventariseerd. De atelierleider zal hier actief op inspelen.

ResultaatNa afloop hebben deelnemers ervaring opgedaan met en inzicht in:

• het begrip ruimtelijke kwaliteit, vanuit verschillende invalshoeken tot een integrerend kader
• werkvormen om samen met andere betrokkenen ruimtelijke kwaliteit te concretiseren en te verbeelden
• ontwerpend verkennen hoe verschillende aspecten van kwaliteit tot hun recht kunnen komen  
• een procesontwerp maken waarin vorm en inhoud geven aan, en borging van ruimtelijke kwaliteit de rode draad vormt
• de manier waarop ruimtelijke kwaliteit kan worden geborgd

Doelgroep

Het Atelier is bedoeld voor (aankomende) projectleiders, procesmanagers en inhoudelijk deskundigen van overheden en adviesbureaus die werken aan ruimtelijk plannen op lokale en regionale schaal. Bijvoorbeeld structuurvisies, landschapsvisies, masterplannen, stedebouwkundige plannen of bestemmingsplannen.
Vaak zijn hierbij ook andere partijen betrokken zoals burgers en belangengroepen die het begrip ruimtelijke kwaliteit vanuit hun eigen perspectief invullen. Het Atelier biedt werkwijzen aan om interactieve processen op een creatieve en gestructureerde manier vorm te geven.

Programmaleider

dr. ir. Jannemarie de Jonge (1961) is landschapsarchitect en partner bij Wing, adviesbureau voor Ruimte en Ontwikkeling. Zij heeft brede ervaring in ruimtelijk ontwerp, beleid en onderzoek opgedaan in diverse (management) functies bij gemeentelijke en provinciale overheden en onderzoeksinstituut Alterra. In januari 2009 promoveerde zij onder de titel ‘Landschapsarchitectuur tussen politiek en wetenschap’ op het regionaal ontwerp en de ‘ontwerpdialoog’ als vorm van interactief ontwerpend onderzoek. Jannemarie vervult diverse nevenfuncties in het domein van ruimtelijke ontwikkeling en kwaliteit.

Trainers

• ir. Peter Dauvellier, zelfstandig adviseur op het gebied van ruimtelijke planning en ontwerp, Dauvellier Planadvies
• drs. Riet Dumont, zelfstandig adviseur Integrale gebiedsontwikkeling
• ir. Henk Puylaert, planoloog/stedenbouwkundige en medeoprichter en partner van H2Ruimte B.V.

Programma

Het Atelier beslaat 5 dagdelen: twee dagen met overnachting. Als casus staat het gebied Nijmegen-Ooijpolder centraal.

Dag 1

Ruimtelijke kwaliteit beleven
• Introductie en kennismaken deelnemers
• Het begrip ruimtelijke kwaliteit
• Start casus: korte excursie studiegebied

Ruimtelijke kwaliteit benoemen
• Kennismaken met verschillende werkvormen rond de kwaliteitsmatrix
• Reflectie op matrix en werkvormen
Gastdocent: Riet Dumont

Ruimtelijke kwaliteit als rode draad in het proces
• Van ambitie tot borging
Gastdocent: Henk Puylaert

Dag 2

Ruimtelijke kwaliteit in kaart brengen
• Structuurbeelden tekenen, nu en straks
• Kansen in beeld brengen
• Focus: Gebieden en thema’s

Ontwerpend verkennen van ruimtelijke kwaliteit
• Alternatieven schetsen als onderdeel van het planproces
• Kwaliteitsprofielen benutten als evaluatie-, verbeter- en onderzoeksinstrument
Gastdocent: Peter Dauvelier

Procesontwerp & ruimtelijke kwaliteit
• Behandeling van twee zelf ingebrachte cases
• Case presenteren, intervisie, leerpunten, 'slotadvies'

Afronden en evaluatie:
• Vertaling van ervaringen naar ieders praktijk

Werkbank Ruimtelijke Kwaliteit

De drie kerngedachten van de Werkbank Ruimtelijke Kwaliteit zijn:
• Ruimtelijke kwaliteit is overal anders en voor iedereen anders. Daarom is in ieder proces gerichte communicatie nodig om ruimtelijke kwaliteit te definiëren en concreet te maken. Inhoudelijke hulpmiddelen helpen hierbij. Het begrip Ruimtelijke Kwaliteit wordt met de matrix breed verkend, vanuit de essentiële waarden en belangen. Door in een proces verschillende schaalniveaus te verkennen, zowel het detail als de ruimtere context van een plangebied, krijgen deelnemers oog voor belangrijke samenhangen.
De zogenaamde lagenbenadering schenkt aandacht aan de onderlaag van bodem en watersysteem, de netwerklaag van infrastructuur en de occupatielaag van gebruiksvormen. Door de lagen in samenhang te bekijken ontstaat begrip voor duurzame inrichtingsprincipes.
• Vorm en inhoud geven aan ruimtelijke kwaliteit is een groeiproces met een cyclisch karakter. Daarbij is van belang steeds het hele proces in beeld te brengen en voort te bouwen op wat er is en gebeurt in een gebied.
• Ruimtelijke kwaliteit wordt uiteindelijk beoordeeld door gebruikers en beheerders. Hun kennis en ervaring wordt vanaf het begin betrokken bij gebiedsprocessen.